Сапаргали бигалин на казакском языке

сапарғали ысқақұлы бегалин[1]  (1895-1983)24 қарашада  шығыс қазақстан облысы,  абай ауданы, дегелең ауылында туған. қазақ әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі.  1915  жылы  семей қаласындағы  орыс-қырғыз (қазақ) училищесін бітірген.  1929  —  1935  жылдары дегелең облыстық атқару комитетінің төрағасы,  қарқаралы уездік  атқару комитетінің мүшесі. бөлім меңгерушісінің орынбасары, аудандық халық судьясы болды. қазақ егіншілік халық комиссариатында,  түріксіб  басқармасына жауапты жұмыстар атқарды.  1935—1956  жылдары  «теміржолшы»  газетінде,  қазақ кср ға-ның тіл және әдебиет институтында  (қазіргі әдебиет және өнер институты), қазақстан жазушылар одағында қызмет етті.[2]

мазмұны    [көрсету] 

еңбегі

алғашқы өлеңі —  «қазақ боз-»  1914  жылы  «айқап»  журналының n2 9 санында басылды.  «қыран кегі»  (1943),  «цимлян теңізі»  (1953),  «таң»  (1956),  «сырлы қайнар»  (1963), тағы басқа өлеңдер мен поэмалар,  «көксегеннің көргендері»  (1948),  «ермектің алмасы»  (1955,  1985),  «сәтжан»  (1947,1973,1978),  «жас бұтақ»  (1953),  «жеткіншектер»  (1960),  «мектеп түлектері»  (1961),  «шоқан асулары»  (1971),  «қыран туралы аңыз»  (1976),  «екі томдық шығармалар»  (1976), тағы басқа әңгіме, повестер жинақтары,  «замана белестері»  (1975) романы жарық көрді.

аудармалары

пушкиннің,лермонтовтың,  шевченконың  жекелеген туындыларын, д. н. мамин-сибиряктың, л. в. соловьевтің кейбір әңгімелері мен повестерін  қазақ  тіліне аударған. бегалин  абай шығармаларын  насихаттауға мол еңбек сіңірген. ақынның өнегелі өмірі, мұрасы, замандастары жайлы тың деректер беретін  «қияспай»  (пионер, 1956, №4), «сауық кеш» (қазақ әдебиеті, 1971, 10 желтоқсан), «назипа құлжанова» (қазақстан әйелдері, 1973, № 10)  тағы басқа мақалаларын жариялаған. абай рухына арналған  «ұрпақтарға»  («совхоз туы»,  1964, 5 май) атты өлең жазған.  абайдың  туғанына 70 жыл толуына орай  1915  жылы 13 ақпанда  семейдің  приказчиктер клубында еткен әдеби кешті ұйымдастыруға қатысқан.[3]

халық ақындарының шығармаларын сұрыптал жинақ етіп шығарды («  халық ақындары  »,  1953; «өмір жыры»,  1953), өнер саңлақтары жөнінде («сахара сандуғаштары»,  1976), жыр алыбы  ж.жабаев  туралы монография жазды. көптеген туындылары шетел тілдеріне тәржімеленді.жетістіктері

халықтар достығы,  «құрмет белгісі»  (2 рет) ордендерімен және медальдармен марапатталған.

Қыс келді.қар көптеп жауып, нағыз қыс болды. күн әбден қысқарған. күннің көзі көрінсе де жылынбайды. өзенді, көлді мұз қаптап, жұрт үстімен жүре бастады. қалың қардан шөптің басы көрінбейді. қыс күні аяз күшті болып, үскірік борандар да аз емес. орман қарайған, ішінде қүстарды көре алмайсың, қоян күндіз жасырынып, түнде ғана жүгіріп жас ағаштарды кеміріп жүр. иелері жылы қораға шөп салып бағып-қақса да, қысты күні үй хайуандарына да бапсыз. ң өзі де суықтан қорғанып үй салып, жылы киім киіп, үйлеріне от жағып, дәйім жұмыстарынан қала алмайды. қыстыгүні жылқышыларға бек қиын: қандай суық борандарда күні-түні далада жүргені, қасқырдан бір қорқып, бораннан екі қорқып, бейшараларда тіпті рақат жоқ. жалтаң аяз көбінің беттерін қарыған. шилі бет байғұстар желге де қарсы қарай алмайды. сабаққа мезгілімен жүретін ң да ертеңгі аяз есінен көпке дейін шығатын емес.

Казахский язык является  родным языком  примерно для 8—8,3 миллионов человек. по данным  переписи населения казахстана 2009 года  около 9  982  276  казахов  назвали своим родным языком казахский. почти 1,8  млн других народов казахстана также владеет казахским в той или иной степени. наибольший процент владения наблюдается среди родственных тюркских народов (в процентах): узбеков (95,5), уйгур (93,7), киргиз (92,7), турок (91), азербайджанцев (81,2), татар (72,6). среди славянских народов процент владеющих сравнительно невелик: (25,3), украинцев (21,5), поляков (20,9), белорусов (19).распространён в  казахстане,  китае, странах  снг,  монголии, в меньшей степени в  афганистане,  иране,  турции.российские казахи  говорят на казахском (72%)  и языках (98%). в современном казахском языке отсутствует диалектное деление, но выделяют три говора: северо-восточный, южный и западный, примерно соответствующие территориям трёх  жузов. в языке казахов  китая  (южный и западный) и  монголии(северо-восточный говор) имеются отличия в лексике, обусловленные длительным проживанием в разных странах. однако территориальные различия казахского языка в целом невелики и носителями ощущаются слабо. причиной этому степная казахстана, которой отдельные племена и роды всегда контактировали между собой чаще, чем с соседними .